चौताल
ध्रुपद और पखावज से जुड़ा 12 मात्राओं का चक्र।
स्वरूप और पहचान
| विवरण | मान |
|---|---|
| मात्राएँ | 12 |
| विभाग | 2 के 6 विभाग (2+2+2+2+2+2) |
| सम | मात्रा 1 |
| ताली | मात्रा 1, 5, 9, 11 |
| खाली | मात्रा 3, 7 |
| वाद्य | मुख्यतः पखावज और ध्रुपद से जुड़ी; केवल इसी वाद्य का नियम नहीं |
| प्रयोग | ध्रुपद |
ठेका: उदाहरण
चक्र पहचानने का आधारभूत बोल-विन्यास। संगति और बोलों का चयन प्रस्तुति की परंपरा के अनुसार बदलता है।
| मात्रा | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| बोल | धा |
धा |
दिं |
ता |
किट |
धा |
दिं |
ता |
तिट |
कत |
गदि |
गेन |
| संकेत | X |
0 |
2 |
0 |
3 |
4 |
भेद
एकताल और चौताल दोनों 12 मात्रा तथा 2×6 विभागों में मिलती हैं। चौताल पखावज/ध्रुपद की गंभीर, खुले बोलों वाली ताल है; एकताल तबला/ख़याल से जुड़ी है। साथ सुनने पर समान संख्या में भी वाद्य और रचना से अलग अनुभव स्पष्ट होता है।